Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w sprawie C-521/21 jednoznacznie potwierdza istnienie w Polsce systemowego problemu nieprawidłowo powołanych sędziów oraz wadliwego ukształtowania Krajowej Rady Sądownictwa (KRS).
Trybunał wskazał, że skala uchybień – dotycząca ok. 3000 sędziów (30% składu sędziowskiego w Polsce) – wymaga wprowadzenia rozwiązań ustawowych, które przywrócą zaufanie publiczne do wymiaru sprawiedliwości.
Wyrok potwierdza, że istnieją wątpliwości dotyczące procedur powoływania części sędziów, w szczególności w kontekście funkcjonowania Krajowej Rady Sądownictwa w obecnym, wadliwym kształcie. TSUE wskazał również, że ocena niezależności sędziego powinna uwzględniać nie tylko sam akt powołania przez nieprawidłowo ukształtowaną KRS i brak efektywnej kontroli sądowej procedury konkursowej, ale również całokształt okoliczności związanych z jego powołaniem.
Trybunał podkreślił ważną rolę sądów krajowych, które są zobowiązane do samodzielnej oceny niezależności składu orzekającego, w tym – w razie potrzeby – do pomijania przepisów krajowych oraz ich wykładni przyjętej w orzecznictwie, w tym Trybunału Konstytucyjnego, jeżeli uniemożliwiają one dokonanie takiej oceny.
Najważniejsze wnioski:
- Problem systemowy: Wyrok potwierdza istnienie problemu o charakterze systemowym w obszarze powoływania sędziów, wynikającego z udziału wadliwie powołanej KRS w procedurach nominacyjnych.
- Standardy niezależności: Wadliwie powołani (z udziałem nieprawidłowo ukształtowanej KRS) sędziowie sądów powszechnych mogą nie spełniać standardów niezależności, co wymaga od sądów krajowych każdorazowego zbadania, czy dany skład orzekający spełnia wymogi niezależności i bezstronności, z uwzględnieniem wszystkich okoliczności powołania i przebiegu kariery sędziego (test niezależności).
- Konieczność reformy: TSUE uznał, że indywidualne wnioski o wyłączenie i testy niezależności nie są wystarczające do rozwiązania problemu o takiej skali – niezbędne jest kompleksowe i ustawowe uregulowanie statusu osób wadliwie powołanych.
- Status Izb Sądu Najwyższego: Choć orzeczenie dotyczy sędziów sądów powszechnych, wpisuje się ono w dotychczasową linię orzeczniczą TSUE i ETPCz, zgodnie z którą Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych SN nie spełnia wymogów niezależnego sądu ustanowionego ustawą.
- Obowiązek sądów: Sądy krajowe mają nie tylko prawo, ale i obowiązek samodzielnie badać niezależność sędziów, wobec których złożono wniosek o wyłączenie, a w razie potrzeby odstępować od stosowania przepisów krajowych oraz ich wykładni (np. dokonanej przez TK), które uniemożliwiają dokonanie takiej oceny.
Ministerstwo Sprawiedliwości stanowczo podkreśla, że wyrok TSUE nie neguje istnienia problemu, tzw. „neosędziów”, lecz przeciwnie – wskazuje na potrzebę jego systemowego rozwiązania.
Resort deklaruje gotowość do dalszych działań legislacyjnych zmierzających do uporządkowania sytuacji w sposób zgodny z Konstytucją RP oraz prawem Unii Europejskiej, z poszanowaniem stabilności orzecznictwa i pewności prawa dla obywateli.
Orzeczenie stanowi silny mandat dla trwających prac legislacyjnych. Potwierdza ono, że kierunek obrany w przygotowywanych reformach jest niezbędny do naprawy polskiego sądownictwa i zapewnienia obywatelom prawa do niezależnego sądu.